فوت کوزهگری در حفظ قرآن کریم
تقریر درس: فوت کوزهگری در حفظ قرآن کریم
مقدّمه: سهگانه نجاتبخش در حفظ
سخنران در ابتدای جلسه، پس از عرض سلام و خدا قوت به «عاشقان و حافظان کلام الهی»، به مطالعه کتابی عربی در زمینه حفظ قرآن اشاره میکند که اصول اساتید عربزبان در این حوزه را گردآوری نموده است.
خلاصه و چکیده حفظ قرآن که نویسنده آن کتاب به عنوان «فوت کوزهگری» از آن یاد میکند، در سه جمله کلیدی خلاصه شده است. بررسی و تأمل در این سه جمله نشان میدهد که واقعاً جوهره موفقیت در حفظ قرآن در همین نکات نهفته است.
فصل اول: اصلِ اوّل: کم کردنِ مقدارِ حفظِ جدید (قلّل المقدار)
نخستین اصل در «فوت کوزهگری» حفظ قرآن این است: «قَلِّلِ المِقدار»؛ به این معنا که مقدار حفظ جدید شما باید کم باشد.
۱. ۱. حفظ آهسته و تسلط بیشتر
بر خلاف تصور عمومی که ممکن است در پایان مسیر «حلوا پخش کنند»، در واقع هر چقدر مقدار حفظ جدید کمتر باشد، تسلط فرد بر محفوظاتش به مراتب بیشتر خواهد بود.
۱. ۲. حفظ به اندازه توان و پرهیز از بیانگیزگی
باید توجه داشت که منظور از کم بودن، ایجاد بیانگیزگی نیست؛ بلکه میزان حفظ باید «به اندازه توان» فرد باشد. این امر به خصوص در روزهای اولیه شروع حفظ قرآن اهمیت مضاعفی دارد. بسیاری از کسانی که حفظ را آغاز میکنند، با انگیزههای بالا، مقادیر زیادی (مانند دو یا سه صفحه) را انتخاب میکنند، اما این کار منجر به پاره شدن رشته تسلسل و عدم توانایی در ادامه مسیر میشود.
۱. ۳. حفظ تشنگی برای ادامه مسیر
اصل مهم در این بخش آن است که «تشنگی» و «ولع» برای حفظ همیشه باید نگه داشته شود. اگر فردی پس از حفظ دو آیه، احساس کند که هنوز میتواند بیشتر حفظ کند، باید دست از حفظ کردن بردارد.
این امر دقیقاً شبیه به آداب غذا خوردن است که توصیه میشود در حالی که هنوز اشتها وجود دارد، دست از طعام کشیده شود. حفظ قرآن، غذای روح است و نباید خود را غرق در آن کرد و سیراب نمود؛ زیرا برای ادامه مسیر به این انرژی و انگیزه نیاز است.
فصل دوم: اصلِ دوم: افزایشِ تکرار (أكثِر التكرار)
اصل دوم از اصول حفظ عبارت است از: «أكثِر التكرار»؛ یعنی تکرارها باید زیاد باشد.
۲. ۱. قانون «الدرس حرف و التكرار ألف»
بر خلاف حفظ جدید که باید کم باشد، تکرار آن باید فراوان باشد. در این زمینه، ضربالمثل معروفی وجود دارد که میگوید: «الدرس حَرفٌ و التکرار ألفٌ» (درس یک بار و تکرار هزار بار).
۲. ۲. نمونهای از تکرار فشرده و صرفهجویی در زمان
برای اهمیت تکرار زیاد، مثالی ذکر میشود: یکی از دوستان سخنران در دوران حفظ، در حالی که توصیه شده بود حفظ جدید تا شب ۸ بار تکرار شود، او هر روز حفظ جدید خود را ۳۴ مرتبه تکرار میکرد (با استفاده از یک تسبیح ۳۴ دانهای).
این حجم از تکرار در ابتدا ممکن است زیاد به نظر برسد، اما در واقع، این فرد با وقت گذاشتن در مبحث حفظ جدید، در آینده وقت خود را ذخیره و «وقت میخرد».
نتیجه این تکرار فشرده عبارت بود از:
- سهولت در مرور درسهای گذشته: ۱۰ درس برای این فرد بسیار آسان شده بود و او دیگر به آنها «فکر نمیکرد».
- سرعت مرور: در حالی که مرور ۱۰ درس برای دیگران حدود یک ساعت طول میکشید، آن فرد ۱۰ درس خود را که هر صفحهاش ۳۴ بار تکرار شده بود، در ۲۰ دقیقه میخواند.
- مرور جزء کامل: مرور یک جزء کامل برای دیگران حدود یک ساعت و نیم زمان میبرد، در حالی که این فرد میتوانست در کمتر از ۲۵ دقیقه یک جزء را مرور کند.
فصل سوم: اصلِ سوم: محافظت بر استمرار (حافظ علی الاستمرار)
سومین و بسیار مهمترین اصل در حفظ قرآن، اصل «حافظ علی الاستمرار» است؛ یعنی بر استمرار و پایداری در عمل محافظت کنید.
۳. ۱. شرط اساسی موفقیت
سخنران تأکید میکند که چقدر این اصل سوم مهم است؛ زیرا برخی از افراد، اصول اول (کم حفظ کردن) و دوم (زیاد تکرار کردن) را رعایت میکنند، اما فاقد استمرار هستند. حفظ آنها موقت است: دو هفته هست و یک هفته نیست؛ یا یک روز هست و یک روز نیست. این حالت ناپایدار (یکی بود و یکی نبود) منجر به موفقیت نخواهد شد.
در هر زمینهای، هر کس به جایی رسیده است، از برکت استمرار بوده است.
۳. ۲. حکمت نهجالبلاغه در باب استمرار
در تأیید اهمیت استمرار، به کلام امیرالمؤمنین علی علیهالسلام در نهجالبلاغه استناد میشود که این مطلب را در دو جای نهجالبلاغه بیان فرمودهاند:
«قلیلٌ مَدومٌ عَلَیه» (یک کار کمی که مداوم و ادامهدار باشد و هر روز انجام شود و مستمر باشد)، اُمید به آن بیشتر و ارجحتر است از «کثیر مَملولٍ مِنهُ» (کار زیادی که خستهکننده باشد و ناپایدار: یک روز هست و یک روز نیست).
خلاصه نهایی و نتیجهگیری
جوهر و فوت کوزهگری موفقیت در حفظ قرآن کریم (و هر عمل دیگری) در سهگانه زیر خلاصه میشود:
- قلّل المقدار: مقدار حفظ جدید کم باشد و به اندازه توان باشد؛ ولع و انگیزه برای ادامه مسیر حفظ شود.
- أكثِر التكرار: برخلاف حفظ جدید که کم است، تکرار محفوظات باید زیاد باشد تا در آینده در وقت صرفهجویی شود.
- حافظ علی الاستمرار: استمرار در عمل، مهمترین عامل موفقیت است؛ چرا که عمل کمِ مداوم، بر عمل زیادِ ناپایدار ترجیح دارد.
احسنت